HIV / AIDS ေရာဂါဟာ တစ္ကမၻာလုံးကို အႏၲရာယ္ ျပဳေနဆဲ ေရာဂါ (Pandemic diseases) မ်ားထဲမွ တစ္မ်ိဳးအပါအ၀င္ ျဖစ္ပါတယ္။ HIV ပိုးကို စတင္ေတြ႕ရွိခဲ့တဲ့ ၁၉၈၁ ခုႏွစ္မွသည္ ၂၀၀၆ ခုႏွစ္ထိ လူ႔အသက္ေပါင္း ၂၅ သန္းေက်ာ္ ဆုံးရွုံးေစခဲ့တဲ့ ကူးစက္ေရာဂါလည္း ျဖစ္ပါတယ္။ ၂၀၀၅ ခုႏွစ္ တစ္ႏွစ္ထဲမွာပင္ လူဦးေရ ၂.၄ မွ ၃.၃ သန္းထိ ေသဆုံးခဲ့ပါတယ္။

ယင္းထဲတြင္ ကေလး ၅၇၀,၀၀၀ ေက်ာ္ပ၀င္ၿပီး ေသဆုံးသူမ်ားရဲ့ သုံးပုံ တစ္ပုံဟာ ဆာဟာရ ေတာင္ပိုင္း အာဖရိက နိုင္ငံမ်ားမွျဖစ္ၾကပါတယ္။ HIV ကူးစက္ခံရသူေပါင္းသည္ ကမၻာ့ လူဦးေရရဲ့ ၀.၆% ရွိနိုင္ေၾကာင္း ခန္႔မွန္းထုတ္ျပန္ ထားပါတယ္။

HIV ဆိုသည္မွာ Human Immunodeficiency Virus ကို အတိုေကာက္ ေခၚဆိုတာျဖစ္ၿပီး AIDS ဆိုသည္မွာ HIV ဗိုင္းရပ္စ္ေၾကာင့္ ျဖစ္ပြားေသာ ေရာဂါလကၡဏာစု (Acquired Immuno-Deficiency Syndrome)ကို ေခၚဆိုတာျဖစ္ပါတယ္။ HIV ဗိုင္းရပ္စ္ဟာ Retroviridae အုပ္စု၀င္ျဖစ္ၿပီး HIV-1 နဲ႔ HIV-2 ဆိုၿပီး မ်ိဳးကြဲႏွစ္မ်ိဳးရွိပါတယ္။ HIV-1 ဟာ ပိုမို ျပင္းထန္ ကူးစက္လြယ္ၿပီး တစ္ကမၻာလုံး ပ်ံ႕ႏွံ့ကူးစက္ေနတဲ့ အမ်ိဳးအစား ျဖစ္ပါတယ္။ HIV-2 ကေတာ့ ကူးစက္မွုႏွုန္းနည္းပါးၿပီး အဓိကအားျဖင့္ အေနာက္အာဖရိကမွာ အေတြ႕မ်ားပါတယ္။

HIV ဗိုင္းရပ္စ္ ကူးစက္ခံရၿပီဆိုလၽွင္ လူ႔ခႏၶာကိုယ္တြင္း ခုခံမွုစနစ္ (Immune System) တြင္ရွိ CD4 Cell (Helper T Cells) ကို အဓိကကူးစက္ ဖ်က္ဆီးပါတယ္။ ပုံမွန္ က်န္းမာေသာ လူတြင္ CD4 Cell အေရအတြက္ဟာ ေသြး တစ္မိုက္ခရိုလီတာမွာ ၁၂၀၀ (1200 cells/μl) ရွိပါတယ္။ HIV ဗိုင္းရပ္စ္က CD4 Cell မ်ားကို နည္းလမ္း (၃) သြယ္ျဖင့္ တိုက္ခိုက္ ေလ်ာ့နည္း ေစၿပီး ခႏၶာကိုယ္ ခုခံမွုစနစ္ကို က်ဆင္းေစပါတယ္။

၁. HIV ဗိုင္းရပ္စ္ က CD4 Cell ကို တိုက္ရိုက္ ကူးစက္ဖ်က္ဆီးျခင္း (Direct Viral Killing)

၂. HIV ဗိုင္းရပ္စ္ ကူးစက္ခံရေသာ CD4 Cell မ်ား၏ သက္တမ္းကုန္ဆုံးမွု ျမန္လာျခင္း (Increased rates of apoptosis in infected cells)

၃. HIV ကူးစက္ခံရေသာ CD4 Cell မ်ားကို CD8 Cell မ်ားက ရန္သူပိုးမႊား ထင္မွတ္ၿပီး မွားယြင္းတိုက္ခိုက္ျခင္း (Killing of infected CD4 T Cells by CD8 cytotoxic cells that recognize infected cells) တို႔ေၾကာင့္ CD4 Cell မ်ား ေလ်ာ့နည္း က်ဆင္းလာေစ ပါတယ္။

HIV ကူးစက္မွု ရွိ/မရွိ စစ္ေဆးရန္ HIV antibody ကို လၽွင္ျမန္စြာ စစ္ေဆးေပးေသာ ကိရိယာ (Rapid HIV test) မ်ားဟာ ေနရာအႏွံ့ အလြယ္တကူ ရရွိနိုင္ပါတယ္။ အျခား စစ္ေဆး နိုင္ေသာ စမ္းသပ္နည္းမ်ားကေတာ့ ELISA, Western Blot နည္းမ်ားျဖစ္ပါတယ္။ HIV ပိုး၀င္ ေရာက္ၿပီး ခ်ိန္မွ HIV antibody စတင္ စစ္ေဆးေတြ႕ရွိခ်ိန္ထိ ကာလကို window period ဟု ေခၚပါတယ္။ ဒီကာလမွာဆိုရင္ HIV ကူးစက္ ခံရမွန္း မသိနိုင္တဲ့ အခ်ိန္ျဖစ္ၿပီး ထပ္မံ၍ အျခား သူသို႔လည္း ကူးစက္နိုင္စြမ္းရွိပါတယ္။ ၉၉ ရာခိုင္ႏွုန္းေသာ HIV ကူးစက္ခံရသူမ်ားသည္ ကူးစက္ခံရၿပီး ၃ လ အၾကာတြင္ HIV antibody (HIV test) စစ္ေဆး ေတြ႕ရွိ နိုင္ပါတယ္။

ေရာဂါ လကၡဏာ မ်ားကို အဓိက (၄) ပိုင္း ခြဲျခား ထားပါတယ္..

၁. ေရာဂါပ်ိဳးျခင္း (Incubation Period)

* ဒီကာလဟာ ခႏၶာကိုယ္တြင္း ေရာဂါပိုး ၀င္ေရာက္ၿပီးေနာက္ ၂ ပတ္မွ ၄ ပတ္အတြင္း ေရာဂါ ပ်ိဳးခ်ိန္ (Incubation Period) ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီအခ်ိန္မွာဆိုရင္ ဘာလကၡဏာမွမျပ တတ္ပါဘူး။

၂. လတ္တေလာ HIV ပိုး ၀င္ေရာက္ၿပီး လကၡဏာမ်ား (Acute HIV Infection)

* HIV ဗိုင္းရပ္စ္ပိုး ကူးစက္ခံရၿပီး ၂ ပတ္မွ ၄ ပတ္အတြင္း ျဖစ္ပြားတတ္ပါတယ္။ ကူးစက္ခံရ သူမ်ား၏ ၈၀% မွ ၉၀% သည္ ဖ်ားျခင္း၊ အက်ိတ္မ်ားေပၚလာျခင္း၊ လည္ပင္းနာလာျခင္း၊ ႂကြက္သား နာက်င္ကိုက္ခဲျခင္း၊ ႏုံးေခြတတ္ျခင္း၊ ပါးစပ္ႏွင့္ လည္ေခ်ာင္းတစ္ဝိုက္ နာက်င္ တတ္ျခင္း စသည့္ တုပ္ေကြး လကၡဏာကဲ့သို႔ ျဖစ္ပြားတတ္ၿပီး အနည္းဆုံး တစ္ပတ္မွ ၄ ပတ္ထိ ၾကာတတ္ပါတယ္။ ဒီလို လကၡဏာေတြဟာ တုပ္ေကြးနဲ႔ အျခားေရာဂါပိုး၀င္ လကၡဏာ ေတြနဲ႔ တူတာေၾကာင့္ HIV ပိုး ကူးစက္ ခံရမွန္း ကြဲကြဲ ျပားျပား မသိနိုင္ပါဘူး။

၃. HIV ပိုးရွိၿပီး လကၡဏာ မျပသေသာ ကာလ (Latency Stage)

* ဒီကာလမွာဆိုရင္ ခႏၶာကိုယ္ ကိုယ္ခံအား ေကာင္းမြန္လာလို႔ ဗိုင္းရပ္စ္ အေကာင္ေရ ေလ်ာ့နည္းေနေသာ အခ်ိန္ျဖစ္ၿပီး ကူးစက္ခံရသူ၏ ကိုယ္ခံအား အေျခအေန အရပ္ရပ္ေပၚ မူတည္ၿပီး ၂ ပတ္မွ ႏွစ္ ၂၀ ထိ ၾကာျမင့္ နိုင္ပါတယ္။

၄. ခုခံအား က်ဆင္းျခင္းေၾကာင့္ ေရာဂါလကၡဏာစု ေပၚလာျခင္း (AIDS)

* ဒီအခ်ိန္မွာဆိုရင္ CD4 Cell အေရအတြက္ဟာ ေသြး တစ္မိုက္ခရိုလီတာ မွာ ၂၀၀ ေအာက္ ေရာက္လာၿပီး ခႏၶာကိုယ္ ခုခံအားလည္း က်ဆင္းလာပါတယ္။ အခုလို ခုခံအားက်ဆင္း လာခ်ိန္မွာ အျခားေသာ အခြင့္အခါသင့္ေရာဂါမ်ား (Opportunistic Infections) ေပၚေပါက္ လာၿပီး အသက္ အႏၲရာယ္ကို ၿခိမ္းေျခာက္လာပါတယ္။ တီဘီ (TB)၊ ခုခံအား က်ဆင္းခ်ိန္ ျဖစ္ပြားေသာ နမိုးနီးယား (PCP)၊ ေရယုန္ (Herpes simplex)၊ မွကၡ႐ု (Oral Candidiasis)၊ အူလမ္းေၾကာင္း ပိုး၀င္ျခင္း (Bacterial Enteric Infection)၊ အက်ိတ္ကင္ဆာမ်ား (Non-Hodgkin Lymphoma & Kaposi’s sarcoma) အစရွိသျဖင့္ အခြင့္အခါသင့္ ေရာဂါမ်ား ျဖစ္ပြားလာပါတယ္။

ခုခံအားက်ဆင္းခ်ိန္တြင္ အမ်ားစု ခံစားရေသာ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားမွာ

၁။ကိုယ္အေလးခ်ိန္ မူလထက္ ၁၀% ေက်ာ္ က်ဆင္းျခင္း၊

၂။တစ္လ ထက္ေက်ာ္၍ ၀မ္းေလ်ာျခင္း၊

၃။တစ္လထက္ေက်ာ္၍ ဖ်ားျခင္း၊ (တစ္သမတ္တည္း (သို႔) အတက္ အက်အားျဖင့္ ဖ်ားတတ္ ပါတယ္)

၄။မွကၡ႐ု ေပါက္လာျခင္း၊

၅။ၾကာရွည္စြာ ေခ်ာင္းဆိုးျခင္း၊ ေမာလာျခင္း၊

၆။အက်ိတ္မ်ားထြက္လာျခင္း၊ အစရွိသျဖင့္ ျဖစ္တတ္ပါတယ္။

HIV ဗိုင္းရပ္စ္ ကူးစက္နိုင္ေသာ နည္းလမ္းမ်ားမွာ အမ်ားသိရွိၿပီး ျဖစ္တဲ့အတိုင္း ေရာဂါပိုး ရွိသူႏွင့္ လိင္တူလိင္ကြဲ ဆက္ဆံျခင္း၊ ေရာဂါပိုးပါေသာ ေသြးသြင္းမိျခင္း၊ ေရာဂါပိုးရွိသူႏွင့္ ေဆးထိုးအပ္ ေဆးထိုးႁပြန္ ေမၽွ၀သုံးစြဲျခင္း - ေဆးမင္ေၾကာင္ ထိုးျခင္း - ဓါတ္အပ္ စိုက္ျခင္း၊ ေရာဂါပိုးရွိေသာ ေသြး/ ခႏၶာကိုယ္ အရည္မ်ားမွ ထိခိုက္ဒဏ္ရာသို႔ ထိမိ၍ ကူးစက္ျခင္း (ဥပမာ - ေဆးထိုး အပ္စူးမိျခင္း၊ ခႏၶာကိုယ္ရွိ ျပတ္ရွဒဏ္ရာ - အျခား ဒဏ္ရာမ်ားကို ေသြးထိမိျခင္း၊ မုတ္ဆိတ္ရိတ္ဓားမွတစ္ဆင့္ ထိရွကူးစက္ျခင္း)၊ ကိုယ္၀န္ေဆာင္မိခင္မွ ကေလးသို႔ ကူးစက္ျခင္း၊ စသည္တို႔ ျဖစ္ပါတယ္။

HIV ကူးစက္ခံရျခင္းကို လုံး၀ေပ်ာက္ကင္း ေစနိုင္ေသာေဆးဝါးမ်ား ယခုအခ်ိန္ထိ မေပၚေသးပါ။ ဗိုင္းရပ္စ္ ေပါက္ပြားမွုကို ထိန္းခ်ဳပ္ေပးၿပီး CD4 Cell အေရအတြက္ ဆက္မေလ်ာ့ က်ေစျခင္းျဖင့္ ေရာဂါ ေရွ႕ဆက္တိုးမွုကို ဟန္႔တားေသာ ေဆးမ်ားသာရွိပါတယ္။ ေဆးကုသ ေပးရျခင္းရဲ့ ရည္ရြယ္ခ်က္ ကေတာ့

* HIV ပိုးေၾကာင့္ ခံစားရေသာ ေရာေဂါ၀ဒနာမ်ားကို သက္သာေစရန္ ႏွင့္ ေရာဂါ ပိုးအေရ အတြက္ကို ေလ်ာ့ခ်ေပးရန္၊ * လူနာ၏ သက္တမ္းကို ဆြဲဆန္႔ေပးရန္၊ * လူနာ၏ က်န္းမာေရးေကာင္းမြန္ေစၿပီး အလုပ္ ျပန္လုပ္နိုင္ေစရန္ တို႔ ျဖစ္ပါတယ္။